This thesis aims to provide an understanding of the dynamics underlying the adoption of pottery by pre-agrarian hunter-gatherer cultural groups around the Baltic Sea. The focus is on three approximately contemporaneous early pottery traditions of the region (ca. 5200–3900 cal BC); the Ertebølle (EBK) of southern Scandinavia (southern Sweden, Denmark) and northern Germany, the Narva of the eastern Baltic, and the Early Comb Ware (ECW) of north-eastern Fennoscandia. To develop knowledge about what ceramics in these traditions were used for, and whether intra- and/or inter-cultural variations occurred, EBK pottery material from Scania (southern Sweden) and Lolland (eastern Denmark), as well as material from ECW pottery sub-styles (Säräisniemi 1, Sperrings 1, and 2, Jäkärlä) from mainland Finland were selected from museum collections in the corresponding countries to be analyzed by means of lipid residue analysis. The use of the EBK pottery was compared to that of the contemporaneous Narva, to assess whether the typological similarities characterizing the two pottery traditions corresponded also to common functions. The comparison was conducted statistically by using the lipid residue data obtained by the author along with that previously published from Narva pottery assemblages in Estonia, and from EBK pottery assemblages from Denmark and northern Germany. The Finnish ECW pottery sub-styles were separately analyzed to assess spatio-temporal use variation.

Pottery use determinations were based on characterizations of food and non-food residues preserved in the ceramic matrix of the analyzed vessels, assisted by gas chromatography-mass spectrometry (GC-MS). The technique provided molecular separation and identification of the residues’ lipid (fatty) components. For determinations of higher resolution, molecular analysis was complemented with stable carbon isotope (δ¹³C) analysis of specific fatty acid compounds, using gas chromatography-combustion-isotope ratio mass spectrometry (GC-c-IRMS). Lipid residues were extracted from the ceramic matrix by using a one-step acid-methanol extraction and derivatization protocol, whose high lipid recovery efficiency was, in this study, first proven on very high-age and very small pottery samples of the Japanese Incipient Jõmon culture (ca. 13,900–13,300 cal. BP).

The origin of the contamination detected in EBK samples from various sites in Scania, consisting of aromatic hydrocarbons that interfered with the extracted lipids during chromatographic analysis, and created problems with their quantification and isotopic determination, was investigated with multi-proxy compositional analysis of the samples’ clay fraction to identify any possible association with it. The analysis also revealed technological and social aspects of pottery production and use in the local EBK societies, corroborating and complementing knowledge from previous investigations on EBK ceramics of the same region.

The research results showed inter-cultural pottery-use variation, while on an intra-cultural scale pottery uses were rather homogeneous. Differences in the ranges of foodstuffs with the processing of which pottery use was associated cross-culturally suggest different food cultures among the hunter-gatherer cultural groups studied, which could further indicate different processes and motives for the uptake of pottery.

Η παρούσα διατριβή έχει ως στόχο να συνεισφέρει στην κατανόηση των διεργασιών που συνετέλεσαν στην υιοθέτηση της κεραμικής από προ-αγροτικές ομάδες κυνηγών-τροφοσυλλεκτών γύρω από τη Βαλτική. Η εστίαση είναι σε τρεις, περίπου σύγχρονες, πρώιμες κεραμικές παραδόσεις της περιοχής (περ. 5200–3900 π.Χ.), συγκεκριμένα της Ertebølle (ΕΒΚ) της νότιας Σκανδιναβίας (νοτια Σουηδία, Δανία) και βόρειας Γερμανίας, της Narva της ανατολικής Βαλτικής, και της Πρώιμης Comb-Ware (ECW) της βορειο-ανατολικής Φεννοσκάνδιας. Για τη διεύρυνση της γνώσης σχετικά με το σκοπό της χρήσης των κεραμικών αυτών παραδόσεων, και για το εάν υπήρξαν ενδο- και δια-πολιτισμικές διαφοροποιήσεις, υλικό κεραμικής απο την ΕΒΚ της Skåne (νότια Σουηδία) και του Lolland (ανατολική Δανία), και από διάφορα ECW κεραμικά στυλ (Säräisniemi 1, Sperrings 1 και 2, Jäkärlä) της ηπειρωτικής Φιλανδίας, συλλέχθηκε από μουσεία των χωρών για ανάλυση καταλοίπων λιπιδίων από περιεχόμενα οργανικής προέλευσης. Η χρήση της ΕΒΚ κεραμικής συγκρίθηκε με αυτή της σύγχρονής της Narva για να εκτιμηθεί εάν οι τυπολογικές ομοιότητες των δύο παραδόσεων σχετίζονταν με κοινή λειτουργία. Η σύγκριση πραγματοποιήθηκε μέσω στατιστικής ανάλυσης των δεδομένων καταλοίπων λιπιδίων που ελήφθησαν από το συγγραφέα μαζί με δεδομένα προηγουμένως δημοσιευμένα από κεραμικές συλλογές της Narva από την Εσθονία, και της ΕΒΚ από τη Δανία και τη βόρεια Γερμανία. Τα κεραμικά στυλ της ECW της Φινλανδίας αναλύθηκαν χωριστά, ώστε να διερευνηθεί τυχόν χωρο-χρονική διαφοροποίηση στη χρήση.  

Η χρήση της κεραμικής αξιολογήθηκε βάσει χαρακτηρισμών υπολειμμάτων τροφίμων και άλλων οργανικών υλικών διατηρημένων εντός της κεραμικής μάζας των αναλυθέντων αγγείων, μέσω αέριας χρωματογραφίας-φασματομετρίας μαζών (GC-MS). Η τεχνική προσφέρει μοριακό διαχωρισμό και ταυτοποίηση των λιπαρών συστατικών των υπολειμμάτων. Για υψηλότερης ανάλυσης προσδιορισμούς, η μοριακή ανάλυση συμπληρώθηκε με ανάλυση σταθερών ισοτόπων άνθρακα (δ¹³C) επιλεγμένων λιπαρών οξέων, χρησιμοποιώντας αέρια χρωματογραφία με καύση και φασματομετρία μάζας λόγου ισοτόπων (GC-c-IRMS). Τα λιπαρά κατάλοιπα εκχυλίσθηκαν από την κεραμική μήτρα μέσω ενός πρωτοκόλλου άμεσης εκχύλισης και παραγωγοποίησης οξέος-μεθανόλης, του οποίου η υψηλή απόδοση ανάκτησης λιπιδίων αποδείχθηκε πρώτα σε πολύ μικρά και υψηλής αρχαιότητας κεραμικά δείγματα της Αρχικής Ιαπωνικής Jõmon παράδοσης (περ. 13,900–13,300 πριν από σήμερα).

Η προέλευση της επιμόλυνσης ΕΒΚ δειγμάτων διαφόρων οικισμών της Skåne με αρωματικούς υδρογονάνθρακες, που κατά τη χρωματογραφική ανάλυση δημιούργησε προβλήματα με την ποσοτικοποίηση και ισοτοπική αξιολόγηση των εκχυλισθέντων λιπιδίων, διερευνήθηκε μέσω αναλύσεων σύστασης του κλάσματος αργίλου των δειγμάτων με πολλαπλές μεθόδους, ώστε να αναγνωριστεί τυχόν συσχέτισή της με αυτό. Οι αναλύσεις αποκάλυψαν επίσης τεχνολογικές και κοινωνικές πτυχές της παραγωγής κεραμικής στις τοπικές κοινωνίες ενισχύοντας και συμπληρώνοντας δεδομένα προηγούμενων ερευνών.

Τα αποτελέσματα της έρευνας έδειξαν ότι, ενώ εντός των κεραμικών παραδόσεων η χρήση ήταν αρκετά ομοιογενής, μεταξύ των παραδόσεων υπήρχε διαφοροποίηση. Οι διαφορές στο εύρος των τροφίμων, με την κατεργασία των οποίων η χρήση της κεραμικής φάνηκε να συσχετίζεται δια-πολιτισμικά, συνιστούν διαφορά στη διατροφική κουλτούρα μεταξύ των αναλυθέντων ομάδων κυνηγών-τροφοσυλλεκτών, που μπορεί επιπλέον να υποδεικνύει διαφορές στη διαδικασία πρόσληψης κεραμικής.